Alerjik Astım Nedir? Çocuklarda Nefes Problemlerine Dikkat

Alerjik astım, çocukların bağışıklık sisteminin polen, ev tozu akarları veya evcil hayvan tüyleri gibi maddelere karşı gösterdiği aşırı hassasiyet sonucu hava yollarının daralmasıyla karakterize kronik bir solunum yolu problemidir. Bu durum bronşlarda gelişen mikropsuz iltihaplanma nedeniyle çocuklarda tekrarlayan inatçı öksürük krizlerine, hırıltılı solunuma ve belirgin nefes darlığına yol açar. Genetik miras ile çevresel faktörlerin birleşmesiyle tetiklenen bu tablo çocukluk çağında en sık görülen ve doğru yönetimle kontrol altına alınabilen sistemik bir süreçtir. Erken tanı ve uzman eşliğinde uygulanan modern yaklaşımlar, çocukların akciğer kapasitesini koruyarak kısıtlamasız bir çocukluk geçirmelerini sağlayan temel unsurdur.

Alerjik astım nedir ve çocukların solunum yollarında nasıl gelişir?

Çocukların akciğerlerine giden hava yolları, tıpkı bir ağacın dalları gibi giderek incelen ve esnek bir yapıya sahip olan tüplerden oluşur. Normal ve sağlıklı bir solunum sisteminde bu tüpler tamamen açıktır, hava rahatça içeri girer ve aynı rahatlıkla dışarı çıkar. Ancak söz konusu durum geliştiğinde, bu hava yolları sürekli olarak hafif veya daha şiddetli bir iltihap, yani inflamasyon halindedir. Bu iltihaplanma durumu dışarıdan bulaşan bir virüsün veya bakterinin neden olduğu bir enfeksiyon değildir. Tamamen bağışıklık sisteminin, aslında vücut için zararsız olan bazı maddelere karşı verdiği aşırı ve gereksiz bir tepkidir.

Hava yollarındaki bu sürekli iltihap, bronşların son derece duyarlı ve alıngan hale gelmesine neden olur. Çevresel bir tetikleyici ile karşılaşıldığında hava yollarını saran kaslar aniden kasılır. İç yüzeydeki zar şişer ve vücudun savunma mekanizması olarak aşırı miktarda mukus, yani balgam salgılanmaya başlar. Tüm bu süreçler hava yollarının daralmasına ve havanın akciğerlere girip çıkmasının ciddi şekilde zorlaşmasına neden olur.

Eğer bu kronik iltihap durumu erken dönemde fark edilip uzman yöntemleriyle kontrol altına alınmazsa, hava yollarında yapısal değişiklikler meydana gelmeye başlar. Bronşların duvarları kalınlaşır, esnekliğini kaybeder ve bu hasar zamanla geri dönüşümsüz bir hale gelebilir. Bu sebeple yaşanan durumu sadece anlık bir nefes darlığı sorunu veya geçici bir öksürük krizi olarak görmemek gerekir. Çocuğun akciğer kapasitesinin ömür boyu korunması gereken, sürekli takip ve özen isteyen kronik bir tablo olarak değerlendirilmesi en doğru yaklaşımdır.

Alerjik astım görülme sıklığı günümüzde neden giderek artıyor?

Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de çocukluk çağı solunum problemlerinin görülme sıklığı belirgin bir şekilde artış göstermektedir. Bu artışın temelinde tek bir neden aramak doğru olmaz; genetik yatkınlık ile modern yaşamın getirdiği çevresel değişimlerin çok karmaşık ve dinamik bir etkileşimi söz konusudur. Belirtiler genellikle yaşamın ilk beş yılı içinde kendini göstermeye başlar. Erken çocukluk dönemindeki verilere bakıldığında erkek çocukların bu durumdan daha fazla etkilendiği görülür. Ancak ergenlik çağına girilmesiyle birlikte hormonal değişikliklerin ve fiziksel gelişimin etkisiyle bu oran kız çocukları lehine dönmeye başlar.

Ortalama olarak her on çocuktan birinin bu durumdan etkilendiği bilinmektedir. Ancak bölgesel olarak yapılan araştırmalar, coğrafi koşulların ve yaşam tarzının bu sıklığı ne kadar dramatik şekilde değiştirebileceğini ortaya koymaktadır.

| Yaş Grubu | Türkiye Genel Görülme Sıklığı (%) | Bölgesel Farklılık Örneği (Adıyaman) (%) | Cinsiyet Baskınlığı |

| : | : | : | : |

| 6-7 Yaş | 3.6 – 17.3 | 23.2 | Erkek (Erken Çocukluk) |

| 13-14 Yaş | 1.0 – 12.9 | 18.4 | Değişken (Kızlarda Artış) |

Görülme sıklığındaki bu dramatik artışın arkasında yatan en büyük etkenlerden biri modern yaşam tarzıdır. İnsanların kapalı ortamlarda, havalandırması yetersiz binalarda eskisinden çok daha fazla vakit geçirmesi alerjenlere maruziyeti artırmaktadır. Ayrıca doğal gıdalardan uzaklaşıp işlenmiş gıdaların tüketilmeye başlanması, artan hava kirliliği, şehirleşmenin getirdiği egzoz dumanları ve azalan yeşil alanlar bağışıklık sisteminin çalışma prensiplerini bozmaktadır. Bebeklik döneminde bağırsak florasının sağlıklı gelişememesi ve doğal doğum oranlarındaki azalmalar da bağışıklık sisteminin ilerleyen yıllarda aşırı tepkiler vermesine zemin hazırlayan önemli modern çağ faktörleri arasında yerini almaktadır.

Alerjik astım gelişiminde genetik yapı ve çevresel faktörlerin rolü nedir?

Hastalığın ortaya çıkışında en güçlü ve değiştirilemez belirleyici faktör genetik mirastır. Çocukta bebeklik döneminde egzama veya gıda alerjisiyle başlayıp ilerleyen yaşlarda solunum yolu problemlerine doğru uzanan bir süreç gelişiyorsa, bu durum büyük oranda aile geçmişine bağlıdır. Ebeveynlerden alınan genler, çocuğun bağışıklık sisteminin ileride karşılaşacağı çevresel uyarılara nasıl yanıt vereceğinin tüm kodlarını içinde taşır. Anne veya babadan birinde benzer sorunlar varsa risk artarken, her iki ebeveynde de olması çocuğun riskini çok daha yüksek seviyelere taşır.

Ancak genetik yatkınlık tek başına hastalığın ortaya çıkması için yeterli değildir. Genetiğin dolu bir silah olduğunu düşünürsek, tetiği çeken şey her zaman çevresel faktörlerdir. Bu faktörler yaşam alanlarının içine veya dışına bağlı olarak çeşitlilik gösterir.

Ev içi çevresel tetikleyiciler şunlardır:

• Ev tozu akarları
• Kedi epiteli
• Köpek epiteli
• Hamamböceği artıkları
• Küf mantarları

Ev dışı çevresel tetikleyiciler şunlardır:

• Ağaç polenleri
• Yabani ot polenleri
• Fabrika dumanı
• Egzoz gazları
• Pasif sigara dumanı

Tüm bu faktörlerin yanı sıra çocuğun genel vücut yapısı da hastalığın şiddetini belirler. Fazla kilolu olmak, hem mekanik olarak akciğerlerin rahatça genişlemesini engeller hem de vücuttaki yağ dokusundan salgılanan çeşitli kimyasallar aracılığıyla solunum yollarındaki iltihaplanmayı körükler. Bu nedenle çevresel faktörleri yönetirken çocuğun fiziksel durumunu da göz önünde bulundurmak şarttır.

Çocuğunuzda alerjik astım olduğunu gösteren temel belirtiler nelerdir?

Hastalığın kendini gösterme şekli her çocukta aynı olmaz. Belirtiler kişiden kişiye farklı şiddette, farklı sıklıkta veya günün farklı saatlerinde ortaya çıkabilir. Ebeveynlerin çocuklarını gözlemlerken dikkat etmesi gereken ve uzmanların teşhis sürecinde en çok üzerinde durduğu bazı temel işaretler vardır.

Gözlemlenebilecek başlıca belirtiler şunlardır:

• Hırıltı
• Kuru öksürük
• Nefes darlığı
• Göğüs ağrısı
• Göğüste sıkışma hissi
• Çabuk yorulma
• Sık nefes alma
• Kaburga çekilmeleri

Bu belirtilerin ortaya çıkış zamanları ve şekilleri oldukça karakteristiktir. Örneğin bahsedilen öksürük genellikle balgamsızdır, oldukça inatçıdır ve özellikle gece sabaha karşı çocuğu uykusundan uyandıracak şiddette nöbetler halinde gelir. Çocuk parkta koştuğunda, ağladığında veya kahkaha atarak güldüğünde bu öksürük krizlerinin tetiklenmesi son derece tipiktir.

Nefes alıp verirken göğüsten gelen ıslık benzeri sesler, hava yollarının ne kadar daraldığının fiziksel bir yansımasıdır. Göğüs kafesindeki çekilmeler ise çocuğun nefes alabilmek için yardımcı solunum kaslarını kullanmak zorunda kaldığını, yani vücudunun ciddi bir efor sarf ettiğini gösterir. Unutulmaması gereken en önemli nokta, atak dışındaki normal dönemlerde çocuğun tamamen sağlıklı görünebileceği ve nefes alışverişinin kusursuz olabileceğidir. Bu yanıltıcı iyilik hali, hastalığın tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Alerjik astım teşhisi konulurken hangi testler ve güvenilir yöntemler kullanılır?

Doğru teşhise ulaşmak, ayrıntılı bir detektiflik çalışması gerektirir. Beş yaşın altındaki çocuklarda ciğerlerin kapasitesini ölçebilecek testleri yapmak teknik olarak çok zordur çünkü bu testler belirli bir uyum ve doğru nefes tekniği gerektirir. Bu nedenle küçük çocuklarda tanı süreci büyük ölçüde ailenin anlattığı detaylı öyküye, şikayetlerin ne zaman başlayıp ne zaman bittiğine ve doktorun yapacağı fiziksel muayeneye dayanır. Ancak beş yaşından büyük çocuklarda hastalığın kesin adını koymak ve şiddetini belirlemek için çeşitli cihazlardan destek alınır.

Tanı sürecinde kullanılan bazı testler şunlardır:

• Spirometri
• Bronkodilatör reverzibilite testi
• Pik akım ölçümü
• Nefes havasında nitrik oksit ölçümü
• Bronş provokasyon testleri

Solunum fonksiyon testi, bir diğer adıyla spirometri, akciğerlerin ne kadar hava tutabildiğini ve bu havanın ne kadar hızlı dışarı üflenebildiğini ölçer. Çocuk derin bir nefes alır ve bir cihazın ucundaki boruya olanca gücüyle üfler. Eğer hava yollarında bir daralma varsa havanın çıkış hızı düşer. Bu daralmanın kalıcı mı yoksa geçici mi olduğunu anlamak için çocuğa nefes açıcı bir sprey verilir ve bir süre beklendikten sonra test tekrarlanır. İkinci testte nefes değerlerinde belirgin bir düzelme olması, daralmanın spazm kaynaklı olduğunu gösterir ve teşhisi büyük oranda kesinleştirir. Evde nefes çıkış hızını takip etmeye yarayan basit üfleme cihazları ve nefes havasındaki iltihap gazlarını ölçen daha gelişmiş testler de şüpheli durumlarda teşhisi desteklemek için sıklıkla sürece dahil edilir.

Alerjik astım teşhisinde ve tedavisinde alerji testlerinin önemi nedir?

Hastalığın teşhisi konulduktan sonra cevaplanması gereken en kritik soru, solunum yollarındaki bu yangını neyin başlattığıdır. Hastalığın altında yatan asıl nedenin çevresel alerjenler olup olmadığını belirlemek, uygulanacak koruyucu stratejileri belirlemek açısından hayati bir adımdır. Alerji testleri çocuğun nefes yollarındaki daralmayı doğrudan tespit etmez, ancak bağışıklık sisteminin hangi maddeye karşı gereksiz bir savaş açtığını kesin olarak ortaya koyar.

En yaygın ve güvenilir yöntem cilt üzerine uygulanan deri prick testidir. Çocuğun kol veya sırt derisine alerjen içeren sıvılar damlatılır ve çok küçük bir aparatla bu sıvıların cildin en üst tabakasına nüfuz etmesi sağlanır. İşlem tamamen acısızdır ve kanama yapmaz.

| Parametre | Özellik |

| : | : |

| Duyarlılık (Doğru Yakalama Oranı) | %95 – 98 |

| Özgüllük (Yanılma Payı Düşüklüğü) | %80 – 85 |

| Sonuç Verme Süresi | Yaklaşık 15 Dakika |

| Uygulama Yaşı | Her yaşta yapılabilir (3 yaş üzerinde güvenilirlik çok daha yüksektir) |

Testin doğru sonuç verebilmesi için son bir hafta içinde kaşıntı ve nezle şuruplarının kullanılmamış olması gerekir. Damlatılan bölgede kısa süre içinde oluşan kızarıklık ve kabarıklıklar, o maddeye karşı vücudun tepki verdiğini kanıtlar. Eğer çocuğun cildinde yaygın bir döküntü varsa, egzama çok şiddetliyse veya kullanması gereken ilaçlar kesilemiyorsa bu durumda kan testlerine başvurulur. Laboratuvar ortamında kandan bakılan değerler, vücudun hangi alerjene karşı ne düzeyde antikor ürettiğini hücresel boyutta göstererek tedavi planının rotasını çizer.

Alerjik astım tedavisinde kullanılan ilaçlar ve uyulması gereken kurallar nelerdir?

Tedavi sürecinin amacı şikayetleri geçici olarak bastırmak değil çocuğun günlük yaşamını hiçbir kısıtlama olmadan sürdürebilmesini sağlamaktır. Bu amaca ulaşmak için tedaviler genellikle hastalığın şiddetine göre basamaklar halinde planlanır ve en az yan etkiyle en yüksek faydayı sağlayacak en düşük doz hedeflenir. Kullanılan ilaçlar temel olarak iki ana gruba ayrılır.

Kontrol edici ve koruyucu grupta yer alan ilaçlar şunlardır:

• İnhale kortikosteroidler
• Lökotrien reseptör antagonistleri
• Uzun etkili beta-2 agonistler
• Biyolojik ajanlar

Rahatlatıcı ve kurtarıcı grupta yer alan ilaçlar şunlardır:

• Kısa etkili beta-2 agonistler
• Sistemik kortikosteroidler

Koruyucu ilaçlar, çocuğun öksürüğü veya hırıltısı olmasa bile doktorun önerdiği süre boyunca her gün aksatılmadan kullanılmalıdır. Çünkü bu ilaçların asıl görevi hava yollarındaki o sessiz ve sinsi iltihabı baskılamaktır. Ailelerin genellikle endişe duyduğu kortizon içerikli spreyler, doğru cihazlarla kullanıldığında doğrudan akciğerlere gider, kana karışma oranları son derece düşüktür ve uzun vadede büyüme veya gelişme geriliğine yol açmazlar. Kurtarıcı ilaçlar ise sadece çocuk hastalandığında veya nefes darlığı yaşadığında hava yollarının etrafındaki kasları hızla gevşetmek için kullanılır.

İlaçların akciğere doğru şekilde ulaşması tedavinin başarısındaki en kritik noktadır. Çocuklarda spreylerin doğrudan ağıza sıkılması kesinlikle yanlış bir uygulamadır. Hızlı çıkan ilaç boğazın arkasına çarpar, oradan yutularak mideye gider. Bu durum hem ilacın tedavi edici özelliğini yok eder hem de istenmeyen sistemik etkilere zemin hazırlar. Bu nedenle ilaçlar mutlaka yaşa uygun maskeli veya ağızlıklı aracı tüplerin içine sıkılarak, çocuğun normal nefes alışverişi sırasında yavaşça ciğerlerine çekmesi sağlanarak uygulanmalıdır.

Alerjik astım krizi anında evde yapılması gereken doğru müdahaleler nelerdir?

Kriz veya atak durumu çocuğun şikayetlerinin aniden şiddetlenmesi ve normal nefes alıp vermesinin bozulmasıyla ortaya çıkan, hızlı müdahale gerektiren tıbbi bir durumdur. Atakların evde ebeveynler tarafından erken fark edilmesi, hastaneye yatış oranlarını ciddi şekilde azaltır. Bu süreci güvenle yönetebilmek için uzmanlar tarafından ailelere yazılı bir eylem planı verilir. Bu plan trafik lambalarının renklerine göre kategorize edilir.

Yeşil, sarı ve kırmızı bölgelerdeki temel durumlar şunlardır:

• Yeşil bölge
• Sarı bölge
• Kırmızı bölge

Yeşil bölge, her şeyin yolunda olduğu, çocuğun rahatça uyuduğu ve oynadığı dönemdir. Sadece rutin günlük koruyucu ilaçlara devam edilir. Sarı bölge dikkat gerektirir; öksürük başlamıştır, çocuk halsizdir. Bu noktada aile, elindeki plana uygun olarak hemen kurtarıcı spreyi aracı tüp ile kullanmaya başlar ve gerekli durumlarda koruyucu ilaçların dozunu artırır.

Kırmızı bölge ise acil durum demektir. Çocuğun nefes alırken kaburgalarının arası belirgin şekilde içeri çöküyorsa, burun kanatları açılıp kapanıyorsa, tek nefeste uzun cümleler kuramıyor ve dudak çevresinde solukluk veya morarma varsa vakit kaybedilmemelidir. Evde yapılması gereken ilk şey sakin kalmaktır. Ebeveynin paniği çocuğa yansır ve nefes almasını daha da zorlaştırır. Çocuk oturur pozisyona getirilir, aracı tüple hızlı nefes açıcı sprey peş peşe sıkılır ve çocuğun durumu gözlemlenir. Bu müdahaleye rağmen rahatlama sağlanamıyorsa veya şikayetler hızla geri dönüyorsa hemen en yakın sağlık kuruluşuna başvurulması hayati önem taşır.

Alerjik astım tedavisinde uygulanan aşı yöntemleri nasıl çalışır?

Hastaların pek çoğu yıllar boyunca ilaç kullanmak zorunda kalmaktan endişe duyar. İlaçların temel görevi belirtileri ve iltihabı bastırmaktır ancak hastalığın temelindeki alerjik yapıyı kökten değiştirebilen ve bağışıklık sistemine doğru çalışmayı öğretebilen tek tıbbi yöntem immünoterapidir.

Alerji aşılarının uygulama şekilleri şunlardır:

• Deri altı enjeksiyonlar
• Dil altı damlalar
• Eriyebilen tabletler

Aşı tedavisine karar verebilmek için çocuğun en az beş yaşında olması, deri testlerinde şikayetleri başlatan tetikleyicinin kesin olarak saptanmış olması ve çevresel önlemlere rağmen hastalığın kontrol altına alınmakta zorlanması gibi bazı kriterler aranır. İğne şeklindeki aşılar mutlaka klinik ortamında, donanımlı bir acil müdahale seti eşliğinde yapılır. Vücuda önce çok seyreltilmiş dozlarda alerjen verilir, haftalar geçtikçe doz yavaş yavaş artırılarak bağışıklık sisteminin bu maddeye alışması ve artık savaş açmaması sağlanır. Çocuğun güvenliği için her iğneden sonra belli bir süre klinikte gözlem altında tutulması zorunludur.

Dil altı yöntemlerde ise evde günlük olarak uygulanan damlalar veya tabletler kullanılır. Bu yöntem sistemik tepki riski açısından daha güvenli kabul edilir. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, tedavinin tam anlamıyla başarıya ulaşması ve vücudun yeni duruma uyum sağlaması için ortalama üç ile beş yıl gibi uzun ve sabır gerektiren bir süreye ihtiyaç vardır. Aşı tedavisinin en büyük kazanımlarından biri, mevcut hastalığı yatıştırmasının yanı sıra çocuğun ilerleyen yıllarda başka maddelere karşı yeni alerjiler geliştirmesini engelleme potansiyeline sahip olmasıdır.

Alerjik astım tetikleyicilerine karşı evde alınması gereken önlemler nelerdir?

Doktorunuzun yazacağı en etkili ilaçlar veya uygulayacağı en başarılı aşı programları dahi, çocuğun yaşadığı ev ortamı alerjenlerden arındırılmadığı sürece istenilen tam iyileşmeyi sağlayamaz. Tedavinin yarısı hastanede yapılıyorsa, diğer yarısı evdeki düzenlemelerle tamamlanır.

Ev içinde uzaklaştırılması veya temizlenmesi gereken temel unsurlar şunlardır:

• Tüylü halılar
• Kalın perdeler
• Peluş oyuncaklar
• Yünlü yorganlar
• Evcil hayvanlar
• Kokulu temizleyiciler
• Oda parfümleri
• Sigara dumanı

Ev tozu akarları, gözle görülmeyen ve sıcak, nemli ortamları seven canlılardır. Onlardan kurtulmak için yatak odasındaki gereksiz tüm kumaş kaplı eşyalar kaldırılmalıdır. Yatak çarşafları, yastık ve yorgan kılıfları her hafta düzenli olarak altmış derece sıcaklıkta yıkanmalıdır. Polen mevsimlerinde pencereleri açarak evi havalandırmak yerine hepa filtreli klimalar kullanmak ve çocuğun dışarıdan eve geldiğinde hemen üzerini değiştirip duş almasını sağlamak dış ortam alerjenlerini azaltır.

Beslenme alışkanlıkları da bu korunma çemberinin önemli bir parçasıdır. Cipsler, paketli atıştırmalıklar, boyalı şekerlemeler ve gazlı içecekler vücuttaki genel iltihap seviyesini artırabilir. Bunun yerine taze sebzeler, meyveler, omega-3 açısından zengin balıklar ve zeytinyağı ağırlıklı bir Akdeniz tipi beslenme modeli, çocuğun akciğer sağlığını destekleyen en iyi kalkanlardan biridir. Ev içinde kesin kurallar konulması, özellikle sigara dumanından çocuğun yüzde yüz korunması tedavinin vazgeçilmez bir parçasıdır.

Alerjik astım sürecinde uzun dönemli doktor takibi neden bu kadar önemlidir?

Bu süreç bir kez reçete yazılıp sonrasında kendi haline bırakılabilecek basit bir hastalık durumu değildir. Çocuğun büyümesi, mevsimlerin değişmesi, yeni okula başlanması veya bağışıklık sisteminin gelişmesiyle birlikte hastalığın seyri de sürekli bir değişim içindedir. Bu nedenle her şey yolunda gitse dahi, planlı aralıklarla yapılan rutin kontroller tedavinin merkezinde yer alır.

Rutin muayene sırasında gözden geçirilen başlıca konular şunlardır:

• Semptomların sıklığı
• Uyku kalitesi
• Okul devamsızlığı
• Oyun oynama kapasitesi
• İlaç kullanım tekniği
• Boy ve kilo gelişimi
• Cihaz temizliği

Doktor kontrollerinde sadece çocuğun sırtı dinlenmez; geçen aylar boyunca hayatında nelerin değiştiği sorgulanır. Gece öksürükleri devam ediyor mu, spreyi kullanırken aracı tüp doğru tutuluyor mu, nefes alışverişi ilacı ciğerlere çekecek kadar derin mi gibi birçok detay yeniden test edilir. Ailelerin farkında olmadan yaptığı en küçük bir kullanım hatası, aylarca süren tedavinin boşa gitmesine neden olabilir. Eşlik eden saman nezlesi, geniz eti büyümesi veya reflü gibi diğer problemlerin durumu da aynı vizitte kontrol edilerek genel sağlık bütünlüğü sağlanır.

Sıkça sorulan sorular